W prawie belgijskim jednym z kluczowych mechanizmów ochrony ekonomicznej małżonka przeżywającego jest przyznanie mu prawa użytkowania (usufructu) do całości lub części spadku po zmarłym współmałżonku. Ochrona ta może obejmować nie tylko dobra rzeczowe, takie jak nieruchomości, lecz również kwoty pieniężne, co rodzi szczególne konsekwencje prawne wynikające ze specyfiki pieniądza jako dobra zużywalnego.
Zgodnie z zasadami belgijskiego Kodeksu cywilnego, w szczególności przepisami Księgi 4 (Spadki, darowizny i testamenty), małżonek przeżywający korzysta z uprzywilejowanej pozycji spadkowej. W braku odmiennych rozrządzeń, przysługuje mu co najmniej prawo użytkowania do części lub całości masy spadkowej, przy jednoczesnym zachowaniu praw dzieci jako właścicieli nagiej własności (nue-propriété). W sytuacji, gdy przedmiotem użytkowania jest suma pieniężna, klasyczna konstrukcja usufructu wymaga dostosowania.
Pieniądz, jako dobro z natury rzeczy przeznaczone do zużycia, nie może być przedmiotem użytkowania w sensie ścisłym. Z tego względu prawo belgijskie kwalifikuje użytkowanie kwoty pieniężnej jako quasi-użytkowanie (quasi-usufruit). W ramach tej konstrukcji małżonek przeżywający nabywa prawo do swobodnego dysponowania kwotą pieniężną, w tym do jej wydatkowania, inwestowania lub konsumpcji, przy jednoczesnym obowiązku zwrotu równowartości tej kwoty po ustaniu użytkowania, co następuje co do zasady z chwilą jego śmierci.
Z prawnego punktu widzenia oznacza to, że dzieci lub inni spadkobiercy, będący właścicielami, nie zachowują prawa do konkretnej, fizycznie istniejącej kwoty pieniężnej, lecz nabywają wierzytelność pieniężną wobec majątku małżonka przeżywającego. Ich prawo ma zatem charakter obligacyjny, a nie rzeczowy, i realizuje się dopiero w przyszłości.
Konstrukcja quasi-użytkowania rodzi istotne konsekwencje praktyczne. Po pierwsze, ryzyko związane z utratą lub niewypłacalnością majątku użytkownika obciąża nagich właścicieli. Po drugie, brak odpowiednich zabezpieczeń może prowadzić do sytuacji, w której po śmierci małżonka przeżywającego zwrot kwoty pieniężnej okaże się faktycznie niemożliwy lub znacznie utrudniony. Z tego względu belgijska praktyka notarialna i orzecznicza wykształciły mechanizmy zabezpieczające, takie jak sporządzanie umów quasi-użytkowania, uznanie długu, ustanowienie zabezpieczeń rzeczowych lub obowiązek inwentaryzacji majątku.
Prawo użytkowania kwoty pieniężnej może wynikać zarówno z dziedziczenia ustawowego, jak i z testamentu, umowy małżeńskiej bądź porozumienia pomiędzy spadkobiercami. W każdym przypadku jego zakres oraz warunki wykonywania mogą zostać doprecyzowane, w szczególności poprzez określenie zasad waloryzacji kwoty podlegającej zwrotowi lub sposobu jej zabezpieczenia.
Z perspektywy podatkowej użytkowanie kwoty pieniężnej jest co do zasady traktowane jak klasyczny usufruct, przy czym opodatkowaniu podatkiem spadkowym podlega wartość prawa użytkowania, ustalana według reguł obowiązujących w danym regionie Belgii. Kwestia ta wymaga szczególnej uwagi, gdyż nieprawidłowe ukształtowanie quasi-użytkowania może prowadzić do niezamierzonych skutków fiskalnych.
Podsumowując, użytkowanie kwoty pieniężnej przez małżonka przeżywającego stanowi w prawie belgijskim skuteczny instrument ochrony jego interesów życiowych i finansowych, zapewniający mu realny dostęp do środków pieniężnych po śmierci współmałżonka. Jednocześnie jest to konstrukcja wymagająca starannego uregulowania, aby zachować równowagę pomiędzy interesami małżonka przeżywającego a prawami nagich właścicieli. W praktyce jej zastosowanie powinno być zawsze poprzedzone analizą prawną, majątkową i podatkową, a często również dialogiem rodzinnym, aby uniknąć przyszłych sporów.
W praktyce użytkowanie (quasi-użytkowanie) kwoty pieniężnej przez małżonka przeżywającego wyglada tak:
Małżonkowie A i B pozostawali w ustawowym ustroju wspólności majątkowej. Z małżeństwa pochodzi dwoje pełnoletnich dzieci. W chwili śmierci małżonka A w skład majątku osobistego zmarłego wchodziła kwota 300 000 EUR, zgromadzona na rachunkach bankowych oraz w formie lokat terminowych. Małżonek A nie pozostawił testamentu ani szczególnych rozrządzeń dotyczących pieniędzy.
Zgodnie z przepisami belgijskiego Kodeksu cywilnego dotyczącymi dziedziczenia ustawowego, małżonek przeżywający B nabywa prawo użytkowania do całości spadku, natomiast dzieci stają się nagimi właścicielami (nus-propriétaires). Ponieważ przedmiotem użytkowania jest suma pieniężna, zastosowanie znajduje konstrukcja quasi-użytkowania.
W konsekwencji małżonek B uzyskuje prawo do swobodnego dysponowania całą kwotą 300 000 EUR. Może ją w całości wypłacić, przeznaczyć na bieżące utrzymanie, zainwestować lub skonsumować, bez obowiązku zachowania tej samej substancji majątkowej. Jednocześnie po stronie dzieci powstaje wierzytelność pieniężna wobec małżonka B, odpowiadająca wartości użytkowanej kwoty.
Z punktu widzenia prawnego, relacja pomiędzy małżonkiem przeżywającym a dziećmi ulega istotnej transformacji: dzieci nie są właścicielami konkretnych środków pieniężnych, lecz wierzycielami przyszłego zwrotu równowartości tej sumy. Obowiązek zwrotu aktualizuje się co do zasady z chwilą śmierci małżonka B, kiedy quasi-użytkowanie wygasa.
Jeżeli w międzyczasie małżonek B wydatkuje całość środków, a jego majątek w chwili śmierci okaże się niewystarczający, dzieci ponoszą ryzyko niewypłacalności dłużnika. W braku dodatkowych zabezpieczeń ich roszczenie może pozostać w całości lub w części niezaspokojone.
W praktyce notarialnej, aby ograniczyć to ryzyko, strony często zawierają umowę quasi-użytkowania, w której:
– kwota 300 000 EUR zostaje formalnie uznana jako dług małżonka B wobec dzieci,
– określa się zasady ewentualnej waloryzacji,
– przewiduje się zabezpieczenia, np. hipotekę na nieruchomości małżonka B lub obowiązek sporządzenia inwentarza.
Z perspektywy podatkowej, w momencie śmierci małżonka A, podatek spadkowy obliczany jest od wartości prawa użytkowania przysługującego małżonkowi B, zgodnie z tabelami obowiązującymi w danym regionie Belgii, natomiast dzieci opodatkowane są od wartości nagiej własności. Sam zwrot kwoty po śmierci małżonka B nie podlega ponownemu opodatkowaniu jako spadek, lecz stanowi wykonanie istniejącego wcześniej zobowiązania.
Przedstawiony przypadek ilustruje, że użytkowanie kwoty pieniężnej przez małżonka przeżywającego zapewnia mu realną i natychmiastową ochronę ekonomiczną, jednocześnie jednak przenosi ciężar ryzyka finansowego na nagich właścicieli. Z tego względu konstrukcja quasi-użytkowania, choć zgodna z prawem i powszechnie stosowana, wymaga starannego uregulowania i często stanowi przedmiot negocjacji rodzinnych lub mediacji jeszcze na etapie postępowania spadkowego.
