Które państwo jest właściwe do prowadzenia postępowania spadkowego?

Które państwo jest właściwe do prowadzenia postępowania spadkowego?

Polska czy Belgia w sprawach transgranicznych

Coraz więcej polskich rodzin żyje i pracuje w Belgii, posiada majątek w dwóch państwach i utrzymuje silne więzi zarówno z krajem pochodzenia, jak i z krajem zamieszkania. W chwili śmierci bliskiej osoby pojawia się zasadnicze pytanie: które państwo jest właściwe do przeprowadzenia postępowania spadkowego – Polska czy Belgia?

Odpowiedź nie zależy wyłącznie od obywatelstwa zmarłego ani od miejsca położenia majątku. Kluczowe znaczenie ma pojęcie „zwykłego miejsca pobytu”.

Podstawa prawna – rozporządzenie spadkowe UE

Zasady ustalania właściwości w sprawach spadkowych między państwami Unii Europejskiej reguluje Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012. Akt ten obowiązuje zarówno w Polsce, jak i w Belgii i wprowadza jednolite reguły dla spraw o charakterze międzynarodowym.

Zasadą ogólną jest, że:

Właściwe do prowadzenia całego postępowania spadkowego jest państwo, w którym zmarły miał swoje ostatnie zwykłe miejsce pobytu.

Oznacza to, że jedno państwo prowadzi postępowanie dotyczące całości spadku – nawet jeśli majątek znajduje się w różnych krajach.

Zwykłe miejsce pobytu – kryterium faktyczne, nie formalne

„Zwykłe miejsce pobytu” nie jest tożsame z meldunkiem ani formalną rejestracją administracyjną. Jest to pojęcie oceniane na podstawie całokształtu okoliczności życiowych danej osoby.

Pod uwagę brane są między innymi:

• długość i stabilność pobytu w danym państwie,
• miejsce wykonywania pracy,
• położenie najbliższej rodziny,
• miejsce opłacania podatków i ubezpieczeń,
• posiadanie nieruchomości,
• uczestnictwo w życiu społecznym,
• zamiar pozostania lub powrotu do innego kraju.

Sądy i notariusze analizują, gdzie znajdowało się rzeczywiste centrum interesów życiowych zmarłego.

Przykład transgraniczny: Polska – Belgia

Wyobraźmy sobie następującą sytuację:

Obywatel Polski od kilkunastu lat mieszka i pracuje w Brukseli. Tam znajduje się jego rodzina, tam płaci podatki i prowadzi codzienne życie. W Polsce posiada jednak mieszkanie odziedziczone po rodzicach.

W takim przypadku postępowanie spadkowe będzie co do zasady prowadzone w Belgii, ponieważ tam znajdowało się jego zwykłe miejsce pobytu. Belgijski notariusz będzie właściwy do zajęcia się całością spadku – również nieruchomością położoną w Polsce.

Odwrotna sytuacja może dotyczyć osoby, która przebywa w Belgii wyłącznie czasowo, np. w ramach kilkuletniego kontraktu, podczas gdy jej rodzina, dom i zasadnicze centrum życia pozostają w Polsce. Wówczas możliwe jest uznanie, że zwykłe miejsce pobytu nadal znajduje się w Polsce, mimo wykonywania pracy za granicą.

Każdy przypadek wymaga indywidualnej analizy.

Pracownicy delegowani

W odniesieniu do pracowników delegowanych kluczowe znaczenie ma charakter pobytu. Jeżeli:

• pobyt w Belgii ma charakter czasowy,
• pracownik pozostaje objęty polskim systemem ubezpieczeń,
• rodzina i główne więzi życiowe znajdują się w Polsce,
• istnieje wyraźny zamiar powrotu po zakończeniu kontraktu,

wówczas zwykłe miejsce pobytu może nadal być zlokalizowane w Polsce.

Jeżeli jednak delegowanie przekształca się w długotrwałe osiedlenie, a centrum życia rodzinnego i zawodowego realnie przenosi się do Belgii, ocena może być odmienna.

Pracownicy organizacji międzynarodowych i instytucji unijnych

Szczególne trudności interpretacyjne pojawiają się w przypadku pracowników instytucji unijnych, takich jak Komisja Europejska czy Parlament Europejski.

Osoby te często:

• podlegają odrębnemu systemowi podatkowemu,
• są objęte systemem ubezpieczeń Unii Europejskiej,
• korzystają ze specjalnego statusu administracyjnego.

Status ten nie oznacza jednak automatycznie, że ich zwykłe miejsce pobytu nie znajduje się w Belgii. Jeżeli pracownik unijny od wielu lat mieszka w Brukseli z rodziną, dzieci uczęszczają do lokalnych szkół, a życie osobiste i społeczne koncentruje się w Belgii, wówczas to właśnie Belgia może zostać uznana za państwo właściwe do prowadzenia postępowania spadkowego.

Kluczowa pozostaje analiza realnego centrum życia, a nie wyłącznie formalny status zatrudnienia.

Jurysdykcja a prawo właściwe

Należy odróżnić dwa pojęcia:

1. Jurysdykcję – czyli które państwo prowadzi postępowanie.
2. Prawo właściwe – czyli jakie przepisy będą stosowane przy podziale spadku.

Rozporządzenie unijne umożliwia dokonanie w testamencie wyboru prawa państwa, którego zmarły był obywatelem, np. prawa polskiego. W praktyce może to oznaczać sytuację, w której postępowanie prowadzone jest w Belgii, ale zastosowanie znajdują przepisy prawa polskiego.

Dlaczego prawidłowe ustalenie właściwości jest tak istotne?

Między systemem polskim a belgijskim istnieją istotne różnice w zakresie:

• zasad dziedziczenia ustawowego,
• ochrony części obowiązkowej dla najbliższych,
• odpowiedzialności za długi spadkowe,
• formalności notarialnych,
• kosztów postępowania.

Dodatkowo podatek spadkowy ustalany jest według odrębnych zasad i często zależy od miejsca położenia majątku.

Nieprawidłowe ustalenie właściwego państwa może prowadzić do opóźnień, dodatkowych kosztów oraz sporów między spadkobiercami.

Wnioski

W sprawach spadkowych pomiędzy Polską a Belgią decydujące znaczenie ma nie obywatelstwo, lecz ostatnie zwykłe miejsce pobytu zmarłego – rozumiane jako rzeczywiste centrum jego życia.

W przypadku osób żyjących „między dwoma krajami”, pracowników delegowanych oraz pracowników instytucji międzynarodowych konieczna jest pogłębiona analiza sytuacji rodzinnej i zawodowej.

Świadome zaplanowanie kwestii spadkowych – w szczególności poprzez sporządzenie testamentu uwzględniającego element transgraniczny – pozwala uniknąć niepewności prawnej i chroni interesy bliskich.