Procedura spadkowa w Belgii, choć w wielu aspektach sformalizowana, została skonstruowana w sposób umożliwiający sprawne i bezpieczne zakończenie spraw majątkowych po osobie zmarłej. Jej finałem jest uzyskanie przez spadkobierców określonych dokumentów urzędowych, które nie tylko potwierdzają ich prawa, ale również umożliwiają faktyczne dysponowanie odziedziczonym majątkiem – zarówno w Belgii, jak i poza jej granicami.
Poniżej przedstawiam szczegółowe omówienie dokumentów, które spadkobiercy otrzymują na końcu procedury spadkowej, wraz z ich funkcją prawną oraz praktycznym znaczeniem.
I. Déclaration de succession / Aangifte van nalatenschap
(deklaracja spadkowa – deklaracja podatkowa)
Pierwszym i absolutnie kluczowym etapem procedury spadkowej jest złożenie tzw. déclaration de succession (fr.) / aangifte van nalatenschap (nl.), czyli deklaracji spadkowej o charakterze podatkowym.
Jest to dokument składany do administracji podatkowej, którego celem jest:
- zgłoszenie śmierci spadkodawcy,
- wskazanie wszystkich spadkobierców,
- zadeklarowanie wartości masy spadkowej,
- obliczenie należnego podatku od spadku.
Terminy na złożenie deklaracji spadkowej
Belgijskie prawo podatkowe przewiduje ścisłe terminy na złożenie deklaracji:
- 4 miesiące od dnia śmierci – jeżeli spadkodawca zmarł w Belgii,
- 5 miesięcy – jeżeli zgon nastąpił w innym państwie Unii Europejskiej,
- 6 miesięcy – jeżeli spadkodawca zmarł poza Unią Europejską.
Niedochowanie powyższych terminów skutkuje naliczeniem odsetek oraz kar administracyjnych, niezależnie od późniejszego uregulowania podatku.
Należy podkreślić, że déclaration de succession nie jest dokumentem potwierdzającym prawa do spadku w sensie cywilnoprawnym – ma ona wyłącznie charakter fiskalny.
II. Certificat d’hérédité / Attest van erfopvolging
(certyfikat dziedziczenia)
Kolejnym dokumentem wydawanym w toku procedury spadkowej jest certificat d’hérédité (fr.) / attest van erfopvolging (nl.), czyli certyfikat dziedziczenia.
Jest to oficjalny dokument, który:
- potwierdza krąg spadkobierców,
- wskazuje, kto jest spadkobiercą,
- nie zawiera szczegółowego opisu masy spadkowej ani jej podziału.
Certyfikat dziedziczenia pełni funkcję dowodową i legitymacyjną. W praktyce jest on niezbędny m.in. do:
- odblokowania rachunków bankowych zmarłego w Belgii,
- uzyskania informacji o aktywach finansowych,
- prowadzenia korespondencji z bankami, ubezpieczycielami czy instytucjami publicznymi.
Banki belgijskie, co do zasady, nie dokonują żadnych wypłat ani dyspozycji bez przedłożenia tego dokumentu.
III. Europejskie Poświadczenie Dziedziczenia
(Certificat successoral européen / Europese erfrechtverklaring)
Jeżeli w skład masy spadkowej wchodzą aktywa znajdujące się poza terytorium Belgii, konieczne staje się uzyskanie Europejskiego Poświadczenia Dziedziczenia.
Dokument ten został wprowadzony na mocy rozporządzenia UE i ma na celu ujednolicenie dowodu dziedziczenia w relacjach transgranicznych.
Europejskie Poświadczenie Dziedziczenia jest wymagane w szczególności, gdy:
- rachunki bankowe zmarłego znajdują się w innym państwie UE,
- spadkodawca posiadał nieruchomości poza Belgią,
- konieczne jest przeprowadzenie czynności prawnych przed zagranicznymi organami lub sądami.
Znaczenie dla spraw prowadzonych w Polsce
Na podstawie Europejskiego Poświadczenia Dziedziczenia:
- polski sąd może dokonać wpisów w polskich księgach wieczystych,
- banki w Polsce mogą uwolnić środki zgromadzone na rachunkach zmarłego,
- spadkobiercy mogą skutecznie wykazać swoje prawa bez potrzeby prowadzenia odrębnego postępowania spadkowego w Polsce.
IV. Dział spadku / Partage de la succession / Verdeling van de nalatenschap
Ostatnim – i często najbardziej złożonym – dokumentem jest dział spadku, czyli szczegółowy podział masy spadkowej pomiędzy spadkobierców.
Dział spadku:
- przeprowadzany jest na podstawie belgijskiego kodeksu cywilnego,
- nie podlega czteromiesięcznemu terminowi,
- może zostać sporządzony zarówno w drodze porozumienia, jak i w sytuacjach konfliktowych.
Dokument ten precyzyjnie określa:
- jakie składniki majątkowe wchodzą w skład spadku,
- jaka jest ich wartość,
- który spadkobierca otrzymuje jaki ekwiwalent pieniężny.
Przykład praktyczny – zachowek po reformie prawa spadkowego
Pani Zofia miała dwie córki: Annę i Irenę. Relacje pomiędzy Anną a matką od lat były trudne. Pani Zofia zarzucała starszej córce wybór niewłaściwych partnerów, którzy – jej zdaniem – nadużywali jej zaufania i roztrwaniali majątek.
Po długiej refleksji Pani Zofia sporządziła testament, w którym całość swojego majątku zapisała młodszej córce – Irenie.
Po śmierci Pani Zofii majątek w całości przeszedłby na Irenę, gdyby nie fakt, że Anna zgłosiła chęć skorzystania z prawa do zachowku, który w tym przypadku wynosił 1/4 wartości masy spadkowej.
Zmiana prawa w 2018 roku
Do reformy belgijskiego prawa spadkowego w 2018 r. osoba uprawniona do zachowku mogła domagać się świadczenia w naturze – np. konkretnej nieruchomości, działki czy samochodu.
Od 2018 r. ustawodawca uprościł te zasady:
- zachowek ma wyłącznie charakter pieniężny,
- osoba uprawniona nie może żądać konkretnych przedmiotów,
- notariusz sporządza pełny spis majątku i dokonuje jego wyceny,
- na tej podstawie obliczana jest kwota należnego zachowku.
Osoba uprawniona do zachowku:
- najpierw odprowadza podatek od spadku,
- dopiero następnie spadkobierca testamentowy zobowiązany jest do wypłaty należnej kwoty.
Podsumowanie
W praktyce, na zakończenie procedury spadkowej przed belgijskim notariuszem spadkobiercy otrzymują trzy główne dokumenty:
- Déclaration de succession / Aangifte van nalatenschap – deklaracja podatkowa spadku,
- Certificat d’hérédité / Attest van erfopvolging – certyfikat dziedziczenia,
- Acte de partage / Akte van verdeling – dział spadku.
W sytuacjach transgranicznych dodatkowo niezbędne jest:
- Certificat successoral européen / Europese erfrechtverklaring – Europejskie Poświadczenie Dziedziczenia.
Każdy z tych dokumentów pełni odrębną funkcję prawną, a ich prawidłowe uzyskanie warunkuje nie tylko zakończenie procedury spadkowej, lecz także możliwość skutecznego korzystania z odziedziczonego majątku.
